خلافت اسلامى باشد . براى نمونه ، خاندان‌هاى بختيشوع يا نوبخت ، حنين و شاكر ، از ملازمان دربار عباسيان بودند « 1 » و نقش مهمى را در نهضت ترجمه و اعتلاى علمى اين عصر ايفا نمودند . وجود انبوه كتاب‌هاى گسيل‌شده به مركز خلافت و از سويى رواج كاغذ « 2 » - كه از مهم‌ترين پديده‌هاى اين عصر به شمار مىآيد - و در پى آن ترجمه‌ها و نسخه‌هاى متعددى كه رونويسان ( نسّاخان و ورّاقان ) از آنها تهيه مىكردند ، تأسيس مكانى براى حفظ و نگهدارى آنها را ضرورى نمود . از اين‌رو ، كتابخانه‌اى عمومى در مكانى فراخ با درهاى گشوده و اتاق‌هايى مملو از كتاب به نام « بيت‌الحكمه » بنيان نهاده شد « 3 » تا افزون بر حفظ آثار مكتوب ، جايگاه مناسبى براى مطالعهء محققان و طالبان علم باشد . اگرچه هنوز ميان محققان براى معرفى نخستين مؤسس آن اختلاف‌نظر هست ، بنا بر شواهد و قراين موجود ، نخستين گام‌هاى بنيان اين مؤسسه بزرگ علمى در عهد هارون برداشته شد « 4 » و بعدها در عصر مأمون با توجه وى و تلاش صاحبان انديشه ، به عنوان نخستين فرهنگستان بزرگ علمى در جهان اسلام مشهور گشت . مرگ ناگهانى هارون در توس ( 193 ق ) نه‌تنها خلافت اسلامى را به لحاظ سياسى دچار بحران نمود ، بلكه وضعيت اقتصادى ، فرهنگى و اجتماعى ممالك تابعه را نيز مختل كرد . بخشى از اين نابسامانى و آشفتگىها محصول ترديد خليفه در واپسين سال‌هاى خلافت وى براى تعيين جانشين بود ؛ ترديدى كه به نزاع خاندانى براى كسب قدرت ميان وارثان خلافت انجاميد . فاتح اين رقابت كسى جز مأمون ، خليفه مقتدر عباسى نبود ؛ همو كه با پشتيبانى و رايزنىهاى وزير ايرانى خود فضل بن سهل ذوالرياستين « 5 » توانست رقيبان را كنار نهد و چون فاتحى بىرقيب بر اريكه خلافت تكيه زند . سياست‌هاى خاص مأمون به همراه ويژگىهاى بارزى چون خوش‌فكرى ، گشاده‌دستى ،

--> ( 1 ) . تنوخى ، نشوار المحاضرة و اخبار المذاكرة ، ج 2 ، ص 403 - 401 . ( 2 ) . يكى از عوامل رونق نهضت ترجمه رواج كاغذ است . از بنيان‌گذاران كارگاه‌هاى كاغذسازى در بغداديحيى بن خالد برمكى بود . ( بنگريد به : ابن خلدون ، مقدمه ، ص 421 و 422 . ) ( 3 ) . خضر احمد عطاءالله ، بيت الحكمة فى عصر العباسيين ، ص 22 . ( 4 ) . ابن‌نديم برخى از نساخان بيت‌الحكمه در عصر هارون را نام مىبرد . براى نمونه در گزارش علان‌شعوبى آورده است : او در بيت الحكمه براى رشيد و مأمون و برامكه رونويسى مىكرد . ( الفهرست ، تعليق الشيخ ابراهيم رمضان ، ص 135 . ) ( 5 ) . رياست بر ديوان قلم و شمشير را گويند . ( بنگريد به : مسعودى ، مروج الذهب ، ج 4 ، ص 318 . )